X
تبلیغات
رایتل

نقد سیری چند؟*

غلامرضا منجزی**

 

اشاره: یادداشت زیر، جوابیه نقدی است به قلم زری نعیمی که پیشتر رمان «صدای سروش» نوشته فرهاد کشوری را یک «جوک نیمه با مزه» برشمرده بودند.

***

آنچه باعت نوشتن این سطور شد ملاحظه ی نوشته ای از سرکار خانم «زری نعیمی » در نقد رمان«صدای سروش» اثر فرهاد کشوری در شماره ی نوروزی نشریه ی« جهان کتاب» (شماره 333 و 334، بهمن و اسفند 95، صفحه «هزار و یک داستان» صفحه66) است. در نوشته ی کوتاه سرکار خانم نعیمی، صرف نظر از این که کوچکترین اثری از نقد فنی و متکی به تحلیل متن وجود ندارد، نوشته ایشان را می شود بر دو پایه استوار دانست؛ نخست این که رمان «صدای سروش» در راستای ترویج تئوری توطئه نوشته شده است. دوم این که هسته ی اصلی نگارش رمان یادشده، نه یک رویداد متعین و مشخص تاریخی، بلکه لطیفه ای است که می شد آن را در دو یا سه صفحه گنجاند.»

با این مقدمه، در باب نخست، یعنی تأکید خانم نعیمی بر انتساب پیرنگ داستان به تئوری توطئه، اذعان می شود که برداشت از این مفهوم همیشه یکسان نبوده است.  تفاوت برداشت ها چند علت  دارد؛ یکی از علت ها به ذات مفاهیم که در مواردی ناشی از انتزاع مطلب و معنی دشواریاب آن است برمی گردد و علت دیگر می تواند به پیشینه ی ذهنی و سطح معلومات خواننده مربوط باشد. در مواردی نیز به کارگیری یک مفهوم ممکن است به عمد غرض ورزانه باشد. امیدواری زیادی وجود دارد این موردکمترین سهم را در ادراکات آدمیان به ویژه در نزد اهالی قلم را به خود اختصاص داده باشد.

در دوران ملی شدن نفت، یکی از ماموران انگلیسی به نام - مستر جیکاک- که تا حدود زیادی بر زبان فارسی و زبان مردم بختیاری مسلط بوده، به قصد کارشکنی در مسئله ی ملی شدن نفت با توسل به شعار های به دقت انتخاب شده ای که دوری از مادیات و روی آوری به معنویات را مطرح  و ترویج می کرد در روستاها و عشایر اطراف مناطق نفت خیز به ویژه مسجدسلیمان با استفاده از عصایی که مدعی «معجزه» می کرد سعی در فریب افراد ساده دل داشت و شعار« مو که مهر علی به دِلُمِه نفت ملی سی چِنُمِه» و چند شعار دیگر را، چنان به ذهن مخاطبانش تحمیل کرده بود که بعد از گذشت چندین دهه هنوز به گوش کهنسالان و حتا میان سالان مناطق نفت خیز شعاری آشناست. این ها را نوشتم تا به منتقد محترم یادآوری کنم که همه ی حوادث را در چهارچوب توطئه و پارانویا ندانند. مطالعه ی مفاهیمی همچون پارانویا، پارانویید، توهم و تئوری توطئه، همچنین اشاره به سریال ارزشمند دایی جان ناپلئون... نباید مارا از مصادیق واقعی توطئه غافل کند. نمی توان با توسل به این مسئله منکر زمینه های عینی توطئه بخصوص در تاریخ معاصر شد. برای نمونه آیا شوروی در غائله های شمال و آذربایجان دخالت نکرده است؟ نقش سیا در کودتای مرداد سی و دو توهمی از توطنه است. آیا مسئولیت ادبیات را در به روز نگه داشتن حافظه ی تاریخی جامعه باید با مُهر توهم توطئه انکار کرد؟

صد البته که اذهان بیمار با نشانه های مرضی در رفتار و گفتار می توانند شاهد مثال هایی برای توطئه انگاری باشند. نکته دیگر این که در مواردی منقدین محترم با زمینه های سیاسی فرهنگی بعضی از آثار ادبی  صرف نظر از قوت و ضعف آنها آشنایی ندارند و این امر منجر به صدور چنین احکامی آن هم از موضعی آمرانه می گردد.

در پایه ی دوم نوشته ی مندرج در «جهان کتاب»، با وجود این که نویسنده ی یادداشت مزبور به قصد بی ارزش کردن رمان(و یا شاید هم تخطئه ی نویسنده ی آن!)، پیرنگ رمان را از یک رویداد ثبت شده در حافظه ی تاریخی دیار مردم نفت خیز خوزستان به یک «جوک نیمه بامزه» فروکاسته است، اندکی از ارزش های ادبی رمان که در اثر تطویل و اطناب به جا و درست پیرنگ به وجود آمده کم نمی کند.

ایشان در همان یادداشت می نویسند:«چطور می توانند یک چنین سوژه ای را که شبیه یک جوک نیمه بامزه است و دریکی دو صفحه گنجانده می شود در234 صفحه طول و تفصیلش بدهند. » و به راستی سخن حضرت ایشان به جوک بی مزه شباهت بیشتری دارد. زیرا با این استدلال- بی این که قصد هم سنجی در میان باشد  - هریک از رمان های بزرگ دنیا را نه در یک صفحه، که در چند سطر می شد نوشت.برای مثال؛ چرا داستایوسکی در رمان «جنایات و مکافات »این همه سر مردم را در چند صد صفحه به درد آورده است؛ می نوشت یک جوان دانشجو از سرِ نداری  یک پیرزن رباخوار را با تبر به قتل رساند و بعد دچار مکافات وجدان شد. و خلاص. قس علیهذا. با این نوشته انسان باورش می شود که خانم منتقد هنوز نمی داند کار و هنر داستان نویس همین شرح و بسط پیرنگی است که شاید از چند سطر تجاوز نکند.

و اما در لطیفه بودن سوژه ی داستان، توجه نویسنده ی یادداشت «جهان کتاب»را به مطالعه ای اندک در تئوری ها ی داستان نویسی که در کتابفروشی ها به وفور یافت می شود جلب می کنم تا خدای ناکرده به سبب این حرف ها این همه از قدر خود و مجله کم نکنند.

ختم مقال این که حتی اگر زعم ایشان را درست بدانیم و قبول کنیم که «فرهادکشوری» از یک لطیفه داستان ساخته باشد، زهی بر او. زیرا لطیفه هم یکی از فرم های بنیادین داستان نویسی است. از همین روی است که آیخن باوم اعتقاد دارد که «رمان برخاسته از تاریخ است، از سفرنامه؛ داستان برخاسته از قصه و لطیفه است.1»...و همچنین«عوامل دیگری هستند که نقش اساسی در رمان بازی می کنند و از این قرارند: تکنیکی که برای به تأخیر انداختن کنش و جهت تلفیق و جوش دادن  عناصر ناهمگون به کار رفته، توانایی شرح و بسط وقایع و مرتبط ساختن آنها به هم، توانایی ایجاد کانون های توجه متفاوت. توانایی پیش بردن پیرنگ های موازی2... »

*- روزنامه آرمان، شماره 3299، 31 فروردین 1396 ص 7

** - منتقد و داستان نویس    

1و2- نظریه های  ادبیات ، تزوتان تودوروف، عاطفه طاهایی، نشر دات ،ص229 و 230

دو ماهنامه ی سیاه مشق، شماره ی 3 و 4 منتشر شد

فروردین/ اردیبهشت 1396 

 

دو ماهنامه ی سیاه مشق با پرونده های ادبی صفدر تقی زاده و یارعلی پورمقدم در 159 صفحه منتشر شد. آن چه در این شماره و در بخش های مختلف سیاه مشق می خوانیم عبارت است از:

1- شعر ایران: در این بخش دو شعر از هرمز علی پور، شعر تمام قد و طعم خوش کلام از محمد شریفی، شعر درد بیداری از عباس صفاری، دو شعر از منصور ململی، شعری از مهدی مرادی، شعری از بهزاد زرین پور، یک شعری از یونس گرامی و شعری از فرناز جعفرزادگان می خوانیم.

2- شعر خارجی: شعری از امیلی دیکنسون، ترجمه علی بهروزی

3- داستان ایرانی: در این بخش سه داستان به چاپ رسیده، داستان آواز خوان از نسیم خاکسار، داستان انار می شود گاهی از دامون بهرنگ و داستان تانک سوخته از غلامرضا منجزی و من دیوانه نیستم سروان از مجتبا نریمان.

5- ادبیات داستانی جهان: شامل داستان های همه ی آن ها از دیوید فاستر والاس ترجمه ی معین فرخی، پس از توفان از ارنست همینگوی ترجمه ی صالح حسینی و طلبه از آنتوان چخوف ترجمه ی صفدر تقی زاده است.

6- پرسه در حوالی کافه شوکا، پرونده ادبی یارعلی پورمقدم. این بخش شامل مقالات ساکن خانه ی داستان از فرهاد کشوری، آینه ی شکسته، بررسی داستان ده سوخته از کورش اسدی و نویسنده و نقال، بررسی کارنامه ادبی پورمقدم از غلامرضا رضایی و داستان ژان والژان از یارعلی پورمقدم است.

7- کنونت که امکان گفتار هست، پرونده ادبی صفدر تقی زاده شامل مقاله های بیوگرافی و کتاب شناسی، صفدر تقی زاده ابرِ آذاری از محمد علی موحد، مترجمی با انتخاب های درخشان و ترجمه های روان از علی دهباشی، صفدر تقی زاده و عمری رفاقت فرهنگی از اسدالله امرایی، هنوز به من نیروی نوشتن می دهد از محسن سلیمانی و برگرفته هایی از نامه های م.آزاد به صفدر تقی زاده

8- گفتگو: دشوارترین بخش ترجمه ادبی، انتخاب کتاب مورد نظر است. گفتگوی مجتبا نریمان با صفدر تقی زاده.

9- مقالات:  نگاهی به رابطه هنر و ادبیات در خوزستان از حسین ورجانی، از حوالی آسماری تا جمهوری های آند از سیروس ممبینی، بررسی فرایند شناخت ساختاری زبانی قصه های قرآن کریم از الخاص ویسی و صادق کریمی، درونه گیریِ روایی از ویلیام نیل ترجمه ی قدرت قاسمی پور.

10- نقد: نگاهی به مجموعه داستان «خانه ی کوچک ما» اثر داریوش احمدی از امین فقیری، فضا – زمان در «آبشالوم، آبشالوم!» از لاله فقیهی، صورت حساب ...! نقدی بر کتاب دکتر شفیعی چه می گوید؟ از هاشم حسینی و «با خارجی ها صحبت مکن» تقابل های زبانی در مرشد و مارگریتا اثر میخائیل بولگاکف از محمد حیاتی.

11- میراث: مقاله های عید نوروز در آبان از صفدر تقی زاده، مسافران اروپایی تاریخ در خوزستان به روایت آلفونس گابریل از غلامرضا بهنیا، پل بند لشکر از مجموعه نظام آبی دوره ساسانی از هدیه اشرفپور.

12- برداشت آزاد: شامل معرفی کتاب های یال بریده ی رخش از حیات قلی فرخ منش، چینووی از علی یار زارعی و سوتک از غلامرضا فروغی نیا، کالبد شکافی یک ترور از اندرو سینکلر ترجمه ی خسرو صبری، معرفی کتاب های باغ ملی از کورش اسدی، کشتی توفان زده از فرهاد کشوری، زبیح از احمد بیگدلی، ضد خاطرات یک باغ وحش از ندا شیروی و ساعت ویرانی از آرام روانشاد و مقاله مونولوگ یک دوره گرد از سروش انشان.

سیاه مشق از شماره ی 2 با همکاری غلامرضا رضایی و محمد حیاتی با رویکردی متفاوت و توجه جدی به ادبیات داستانی و شعر و نقد و مقاله ی ادبی منتشر می شود و سیروس ممبینی سردبیر و مدیر مسؤل سیاه مشق است. با آرزوی موفقیت بیشتر برای این دوماهنامه ی خوزستانی سیاه مشق.







بیانیه هیأت داوران جایزه مهرگان ادب 
دوره‌های پانزدهم و شانزدهم

 

هیأت داوران مهرگان ادب از میان 197 رمان، نوولت و داستان بلند که در سال‌های 1392 و 1393 در ایران منتشر شده است و همچنین از میان 206 مجموعه داستان کوتاه که در سال‌های مذکور انتشار یافته برندگان نهایی جایزه مهرگان ادب (دوسالانة 1393-1392) را برگزیده است.

هیأت داوران اعتقاد دارد که چنانچه فضای حاکم بر ممیزی کتاب تغییر کند و محدودیت‌ها کاهش یابد، می‌توان امیدوار بود که آثار درخشان‌تری چاپ و منتشر شود. گرچه در سال‌های اخیر تا حدی از مشکلات و تنگناهای مربوط به ممیزی نسبت به سال‌های قبل کاسته شده است، اما بروز و ظهور سلیقه‌ها و دیدگاه‌های متفاوت و گاه متضاد در بررسی کتاب‌ها شرایط سختی برای پدیدآورندگان آثار ادبی به وجود آورده است. چنانچه چنین وضعیت سردرگمی همچنان ادامه داشته باشد، بی‌تردید بر خلق آثار ادبی اثرگذار خواهد بود. در هر حال گزینش هیأت داوران مهرگان ادب محدود به بررسی آثار منتشر شده در طول دوره است.

در بخش رمان، نوولت و داستان بلند هیأت داوران از میان هفت رمان راه یافته به مرحله نهایی به اتفاق آرا رمان
دو جلدی
چیدن باد نوشته محمد قاسم‌زاده از نشر قطره را به دلیل زبان ساده و روان، چندصدایی بودن اثر و بازگویی تاریخ از دیدگاه همه لایه‌ها و طبقات مؤثر اجتماع، به عنوان بهترین رمان فارسی انتخاب کرده و شایسته دریافت تندیس مهرگان ادب و جایزه نقدی دانسته است.

نویسنده تاریخ و ادبیات سرزمین خود را به خوبی می‌شناسد، نگرشی قالبی ندارد و جستجوگر زوایای پنهان تاریخ است. در این رمان هر شخصیت تاریخی با زبان خود تاریخ را روایت می‌کند و نه به زبان راوی.

هیأت داوران هم‌چنین به اتفاق آرا رمان خوف نوشته شیوا ارسطویی از نشر روزنه را به دلیل زبانی مؤثر و قوی و به دور از تعقید، چندصدایی بودن و ساختن فضای وهم‌آمیز هراس و خوف با نگاه به وضعیت روانی جامعه امروز شایسته عنوان نخستین رمان تحسین شده هیأت داوران و دریافت لوح تقدیر مهرگان ادب می‌داند..

رمان خوف داستان انسان شهری است در پیچیدگی‌های متفاوت؛ و روشنگر دوره‌ای از جامعه و زیست فرهنگی ما. نویسنده مخاطب را - انسان تنهای امروزی را، محصور در لایه‌های ترس- به تأمل و اندیشیدن وا می‌دارد.

هیأت داوران هم‌چنین به اتفاق آرا رمان کافورپوش نوشته عالیه عطایی از نشر ققنوس را به دلیل نشان دادن تباهی هویت انسانی، اجتماعی و فردی شهروند امروز، رجوع دادن خواننده به درون و برانگیختن او به تأمل درباره هویت فردی و اجتماعی‌اش، شایسته عنوان دومین رمان تحسین شده هیأت داوران و دریافت لوح تقدیر مهرگان ادب می‌داند.

رمان کافورپوش برخلاف رمان‌های عادی از آنچه “عناصر داستان” نامیده می‌شود کمتر دارد اما قصه مسخ شدن و بی‌هویتی انسان معاصر ایرانی را به خوبی بازتاب داده است.

هیأت داوران از رمان پایان خوش ناتمام نوشته کاوه میرعباسی از نشر ثالث نیز به عنوان رمانی شایسته تقدیر
یاد می‌کند.

هیأت داوران در بخش مجموعه داستان کوتاه از میان هفت مجموعه داستان راه یافته به مرحله نهایی به اتفاق آرا مجموعه داستان سرطان جن نوشته رامبد خانلری از نشر آگه را به دلیل زبان غنی و جذابیت و کششی در خور قصه، کاشف ترسی نشأت گرفته از ندانستن‌ها و خرافه و داشتن داستانی دلنشین که وامدار روایت‌های زبانی گذشتگان است، به عنوان بهترین مجموعه داستان کوتاه انتخاب کرده و شایسته دریافت تندیس مهرگان ادب و جایزه نقدی دانسته است.

در میان مجموعه داستان‌های منتشر شده تک داستان‌های درخشانی وجود داشت که هر یک می‌توانست موجب انتخاب یک مجموعه داستان و برگزیده شدن آن به عنوان مجموعه داستان تحسین‌شده هیأت داوران شود ولی توجه هیأت داوران به همه داستان‌‌های یک مجموعه و کلیت اثر بوده است.

به همین دلیل هیأت داوران به اتفاق آرا  مجموعه داستان غریبه‌ای زیر درخت نارنج نوشته کرم‌رضا تاج‌مهر از نشر ثالث را به دلیل خلق فضاهای تازه و متفاوت از مرگ و زندگی، ایجاد تعلیق و درگیر کردن ذهن خواننده و اجرای فرم‌های متنوع روایت شایسته عنوان اولین مجموعه داستان تحسین شده هیأت داوران و دریافت لوح تقدیر مهرگان ادب دانسته است و مجموعه داستان پل‌ها نوشته احمد ابوالفتحی از نشر چرخ را به دلیل شکستن مرز واقعیت و خیال، بازنمایی حسرت، خلق فضاهای بومی و نمایاندن رابطه شخصیت‌ها با گذشته فردی و تاریخی، به عنوان دومین
مجموعه داستان تحسین شده
هیأت داوران و دریافت لوح تقدیر مهرگان ادب دانسته است.

هیأت داوران همچنین دو مجموعه داستان دوربرگردان نوشته میثم کیانی از نشر زاوش و عکس‌های دسته‌جمعی نوشته حمید امجد از نشر نیلا را شایسته تقدیر می‌داند.

 

       

هیأت داوران مهرگان ادب

دوره‌های پانزدهم و شانزدهم - اسفندماه 1395

 

جواد اسحاقیان                       علیرضا سیف‌الدینی                    مهدی غبرایی